زمان تقریبی مطالعه: 4 دقیقه
چرا خودرو در ایران از کالای مصرفی به ابزار سرمایهگذاری تبدیل شد؟
در بسیاری از اقتصادهای باثبات، خودرو کالایی مصرفی محسوب میشود که پس از خرید، بهتدریج ارزش خود را از دست میدهد و نقش آن صرفاً تأمین نیاز حملونقل است. اما در ایران، طی سالهای اخیر، خودرو بهطور فزایندهای از این کارکرد خارج شده و به یکی از ابزارهای رایج سرمایهگذاری در میان اقشار مختلف جامعه تبدیل شده است. این پدیده را نمیتوان صرفاً به رفتار مصرفکنندگان نسبت داد، بلکه ریشه آن در ساختار اقتصادی، سیاستگذاری و شرایط کلان اقتصاد ایران نهفته است.
یکی از مهمترین عوامل این تغییر ماهیت، تورم مزمن و بلندمدت در اقتصاد ایران است. در شرایطی که ارزش پول ملی بهصورت مستمر کاهش مییابد، خانوارها و فعالان اقتصادی به دنبال داراییهایی میگردند که بتواند قدرت خرید آنها را در برابر تورم حفظ کند. خودرو، بهعنوان یک دارایی فیزیکی، در ذهن بسیاری از مردم نقش پناهگاه سرمایه را ایفا کرده و همین نگاه باعث افزایش تقاضای سرمایهای در این بازار شده است.
عامل مهم دیگر، محدودیت شدید در عرضه خودرو بهویژه در بخش واردات است. ممنوعیتها و محدودیتهای وارداتی، در کنار ظرفیت محدود تولید داخلی، باعث ایجاد عدم تعادل پایدار میان عرضه و تقاضا شده است. در چنین شرایطی، هرگونه افزایش تقاضا، حتی اگر ناشی از انگیزههای غیرمصرفی باشد، به رشد قیمتها منجر میشود و این رشد قیمتی خود به تقویت نگاه سرمایهگذاری دامن میزند.
سیاستهای قیمتگذاری دستوری نیز نقش تعیینکنندهای در تبدیل خودرو به ابزار سرمایهگذاری داشتهاند. اختلاف قابل توجه میان قیمت کارخانه و قیمت بازار آزاد، نوعی رانت قیمتی ایجاد کرده که بسیاری از افراد را به حضور در بازار خودرو با انگیزه کسب سود کوتاهمدت ترغیب کرده است. این اختلاف قیمت، خودرو را از یک کالای مصرفی به یک دارایی قابل معامله تبدیل کرده و رفتار سفتهبازانه را در بازار تقویت کرده است.
انتظارات تورمی و تجربههای گذشته نیز تأثیر مهمی بر رفتار سرمایهگذاران داشتهاند. تجربه افزایش شدید قیمت خودرو در دورههای مختلف، بهویژه همزمان با جهشهای ارزی، این تصور را در ذهن عموم ایجاد کرده که خودرو همواره دارایی سودآوری خواهد بود. این انتظارات، حتی در دورههایی که عوامل بنیادی بازار تغییر کردهاند، همچنان به تقاضای سرمایهای دامن میزند.
ضعف بازارهای جایگزین برای سرمایهگذاری خرد نیز از دیگر عوامل مؤثر است. بسیاری از مردم دسترسی مؤثر، امن و شفاف به بازارهای مالی رسمی ندارند و بازارهایی مانند بورس به دلیل نوسانات شدید و بیاعتمادی عمومی، جذابیت خود را برای بخشی از جامعه از دست دادهاند. در چنین فضایی، خودرو بهعنوان دارایی ملموس و قابل درک، گزینهای سادهتر و قابل دسترستر به نظر میرسد.
در نهایت، ترکیب تورم مزمن، محدودیت عرضه، سیاستهای ناپایدار، انتظارات تورمی و رفتارهای هیجانی باعث شده خودرو در ایران از یک کالای مصرفی به ابزاری برای سرمایهگذاری تبدیل شود. این تغییر ماهیت، بیش از آنکه نشانه سلامت بازار خودرو باشد، بازتابی از بیثباتی ساختاری اقتصاد و نبود گزینههای مطمئن سرمایهگذاری برای عموم مردم است.
